Agenda

Voorjaarsvergadering van de Vereniging voor Nederlandse Kerkgeschiedenis

De voorjaarsvergadering van de Vereniging voor Nederlandse Kerkgeschiedenis zal op zaterdag 1 mei 2021 online (via Zoom) worden gehouden. Na de jaarvergadering is er een inhoudelijk deel onder de titel:

 

‘Rode’ dominees

 

Het christen-socialisme is aan het begin van de twintigste eeuw een internationale beweging, waarvan de aanhangers op grond van hun geloof voor het socialisme kiezen. Die aanhangers zijn vooral predikanten, 'rode' dominees, die, wat Nederland betreft, zich met name in Friesland verzamelen rondom het weekblad De Blijde Wereld (1902-1932).

Fragment van grafsteen van Ds. Sijbe Kornelis Bakker (1875-1918) op de Algemene begraafplaats, Meppelerstraatweg Zwolle

 

 

Programma

14.30 uur             Jaarvergadering VNK

Met goedkeuring van de jaarverslagen 2019 en 2020 en de financiële stukken 2019 en 2020.
1. Mededelingen van het bestuur

2. Goedkeuring Jaarstukken na beantwoording van schriftelijk ingediende vragen en opmerkingen

3. Goedkeuring Financiële stukken. Na beantwoording van schriftelijk ingediende vragen en opmerkingen.

Om de online jaarvergadering soepel te laten verlopen krijgen de leden van de vereniging de stukken rond 19 maart toegestuurd per mail en worden uitgenodigd om voor 20 april vragen en opmerkingen te sturen naar kerkgeschiedenis@gmail.nl onder vermelding van ‘Jaarvergadering’.

14.55                     Korte pauze

15.00                     Opening Rode dominees

door prof. dr. Mirjam de Baar, voorzitter VNK

15.10                     ‘Rode dominees in Nederland – Tussen twee vuren’

door prof.dr. Herman Noordegraaf

15.30                                    ‘Een echtpaar in de pastorie: rood, maar met mate. Ds. Sijbe Kornelis Bakker (1875-1918) en Anna Henderika Hillegonda Bakker-Germs (1877-1956)’

door dr. Derk Jansen

15.50                     Korte pauze

16.00                     Gelegenheid tot vragen en gesprek

16.30                     Sluiting

 

Aanmelden kan via het digitale inschrijfformulier https://forms.gle/GJA2TYDbWDPawLtP7.

 

Prof.dr. Herman Noordegraaf, ‘Rode dominees in Nederland – Tussen twee vuren’

Aan het eind van de negentiende eeuw kozen enige predikanten de zijde van de sociaaldemocratie. Dat was een uitzonderlijk verschijnsel omdat enerzijds de kerken het socialisme nadrukkelijk afwezen, anderzijds vanuit het socialisme kerken bestreden werden.

In deze lezing komen de volgende aspecten aan de orde: - de motivatie om voor het socialisme te kiezen.                                                                                                 

- de positionering van de rode dominees in de kerken. De rode dominees waren lang vooral vrijzinnig protestant; een kleinere groep van orthodox protestanten daargelaten. Bij de Doorbraak (oprichting PvdA in 1946) verschuift dit patroon.                                                                                                                          

- de positionering van de rode dominees binnen de socialistische beweging. De meeste rode dominees sloten zich aan bij de SDAP en later de PvdA. Een aantal sloot zich echter aan bij de partijen ter linkerzijde van de SDAP/PvdA, zoals de Bond van Christen-Socialisten, de CPN en de PSP.                 

- de ontwikkelingen binnen het religieus-socialisme en de inbreng van de rode dominees daarin.

De eerste organisatie van christen-socialisten was de groep van Friese predikanten die zich vanaf 1902 met het weekblad De Blijde Wereld manifesteerden. In de jaren twintig ontstaat er steeds meer samenwerking met de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers met als voorman ds. W. Banning. Het is vooral deze persoon die grote invloed heeft gehad op de discussies over de vernieuwing van de SDAP, die in 1946 leidden tot de oprichting van de PvdA. Verder zijn te noemen de Bond van Christen-Socialisten en later de PSP alsook organisaties als het Religieus-Socialistisch Verbond en Christenen voor het Socialisme.

Met de veranderde positie van de predikant en de toegenomen acceptatie van de combinatie christendom en socialisme (in de jaren zestig ook binnen de Gereformeeerde Kerken) is het verschijnsel ‘rode dominee’ nauwelijks meer iets dat als zodanig benoemd wordt. De aanduiding is daarmee vooral een historische geworden.

Herman Noordegraaf is emeritus hoogleraar Diaconaat aan de Protestantse Theologische Universiteit te Groningen. Hij heeft tal van publicaties over ‘rode’ dominees op zijn naam staan.

Dr. Derk Jansen, ‘Een echtpaar in de pastorie: rood, maar met mate.

Ds. Sijbe Kornelis Bakker (1875-1918) en Anna Henderika Hillegonda Bakker-Germs (1877-1956)’

Sijbe was een rode dominee, initiator en inspirator van het weekblad De Blijde Wereld. Anna was zijn kleurrijke echtgenote.

Sijbe en Anna werden beiden gegrepen door het christen-socialistische ideaal van de gelijkwaardigheid van alle mensen. Dat werd in 1902 verwoord in het weekblad van de christen-socialisten De Blijde Wereld (1902-1932). De ondertitel daarvan luidt immers: ‘De aarde is des Heeren mitsgaders hare volheid’ (Psalm 24: vs. 1). Het weekblad werd uitgegeven door de Coöperatieve Handelsdrukkerij in de Pijlsteeg in Leeuwarden – vlakbij de Waalse Kerk.

Ds. Bakker, verbaal begaafd en een kunstenaar met de pen, had een mooie loopbaan: predikant in Peperga (1899), Wijnaldum (1901), Bolsward (1905) en Zwolle (1908). Zijn vroege dood in 1918 belette het maken van een nog grotere sprong. Aanvankelijk was hij bij uitstek de woord- en penvoerder van de christen-socialistische dominees die zich concentreerden in De Blijde Wereld. Deze ‘evolutionaire’ socialisten sloten zich circa 1905 aan bij de SDAP. Bakkers benoeming in Zwolle moet een soort van thuiskomen zijn geweest, daar werd immers in 1894 de SDAP opgericht.

Anna Germs, domineesdochter uit het Friese Twijzel, leerde Sijbe waarschijnlijk kennen door zijn medestudent te Leiden Adriaan Hendrik van der Hoeve. Die trouwde later met een zuster van Sijbe; in 1904 werd hij redacteur van De Blijde Wereld. Anna was een begaafd meisje, zij schreef al vroeg in het weekblad, stimuleerde haar echtgenoot en nam in het pastoraat volop deel aan het gemeenteleven. Sijbe maakte carričre, Anna ook, vooral na het overlijden van haar echtgenoot. Zij trouwde in 1922 met Dirk Willem van Wulfften Palthe uit Twente (1849-1941), een rijke fabrikant. Zo werd zij lid van het patriciaat, een plaats waar zij zich wonderwel thuis voelde.

In de lezing wordt een schets gegeven van beider levens tegen de achtergrond van het christen-socialisme, met name in Friesland.

Dr. Derk Jansen promoveerde na een carričre in het onderwijs op een proefschrift over het spiritisme in de negentiende eeuw (1994). Samen met zijn echtgenote, Majella Voorhans, publiceerde hij in 2020 ‘Gedeelde idealen. Vrouwen en mannen in de pastorie’ (Noordboek).

DE ACTUALITEIT VAN DE KERKGESCHIEDENIS

Wintervergadering Vereniging voor Nederlandse Kerkgeschiedenis

11 januari 2021

13.00-14.30

Gezien de Corona-omstandigheden vindt deze bijeenkomst online plaats. Opgave bij kerkgeschiedenis@gmail.com, uiterlijk 7 januari. Na opgave wordt een link toegestuurd zodat u de bijeenkomst kunt bijwonen.

Is Nederland geseculariseerd of zitten we in een postseculiere samenleving, waarin religie niet terugloopt, maar weer opduikt in een nieuwe vorm? Zeker is in elk geval dat kerkgeschiedenis, zeker in zijn gedaante van geschiedenis van het christendom actueel blijft: in politieke debatten over bijvoorbeeld bijzondere scholen, al dan niet verplichte vaccinatie of asielrecht, en ook als inspiratiebron voor mensen op zoek naar spiritualiteit of op zoek naar politieke voorouders. Daarnaast blijkt keer op keer hoe mensen zich betrokken voelen bij hun kerkgebouw: uit de tranen bij een brand en de verhitte discussies over herbestemming.

Programma:

13.00-13.10      Opening door Mathilde van Dijk

13.10-13.30      Berichten uit de faculteiten en overige aankondigingen

13.30-13.45      Lezing Tanja Kootte, Religie in het Museum

13.45-14.00      Lezing Wil Derkse, Benedictijner spiritualiteit als inspiratie

14.45-15.00      Discussie

Museum Catharijneconvent trekt de laatste jaren meer bezoekers dan ooit tevoren. Wat zoeken bezoekers in dit museum van de geschiedenis van het christendom in Nederland? En hoe speelt het museum in op hun belangstelling? In deze lezing geeft onze eerste spreekster Tanja Kootte, Van Oordconservator voor het Nederlandse protestantisme, een kijkje achter de schermen.

Onze tweede spreker, Wil Derkse schrijft ons: al voor Vaticanum II werd er in monastieke kring serieus werk gemaakt van de studie van de Regel van Benedictus en de cisterciënzer bronnen. De resultaten van deze studie bleken ook vruchtbaar in het lezen van de 'tekenen des tijds' en leidde tot een revitalisering van de monastieke spiritualiteit. Ook niet -monastieke auteurs begonnen wetenschappelijke als praktisch georiënteerde bijdragen te schrijven. Wereldwijd zijn er inmiddels talrijke leergangen en andere vormingsprogramma's voor leidinggevenden en professionals, die zich baseren op een 6e eeuws document dat het samenleven als monniken in een specifieke Zuid Italiaanse gemeenschap beoogde te regelen.

Onze derde spreekster, Patty Wageman, is directeur van de Stichting Groninger Kerken. Het grote aantal donateurs laat wel zien hoe betrokken velen zich voelen bij de unieke verzameling kerken in het Noorden van het Land, van middeleeuws tot hedendaags. Hoe blijven deze kerken actueel? Hoe is het mogelijk kennis van en belangstelling voor deze kerken te laten groeien?

Activiteiten